نشست علمی مجازی ” بررسی مبانی و مفاهیم خمس ارباح مکاسب در فقه امامیه”

زمان: ۳ خرداد ۱۴۰۰

استاد: خانم زهرا مؤمنی

سرفصل‌های نشست علمی:

۱-  ضرورت بحث بررسی حکم خمس ارباح مکاسب

۲- تعریف واژگان کلیدی خمس و ارباح مکاسب

۳ـ موارد متعلق خمس از نظر شیعه امامیه

۴-  موارد متعلق خمس از نظر علمای اهل سنت

۵ـ اثبات وجوب خمس ارباح مکاسب در قرآن و سنت

۶ـ اثبات وجوب خمس ارباح مکاسب توسط اجماع و عقل

نخستین جلسه نشست علمی با موضوع « مبانی و مفاهیم حکم خمس ارباح مکاسب» از سلسله نشستهای علمی با عنوان خمس ارباح مکاسب از دیدگاه امامیه با حضور خانم زهرا مؤمنی به صورت مجازی و آنلاین در سامانه lms2 جهت بهره بری اساتید و طلاب برگزار گردید.

 

استاد نخست در بیان ضرورت بحث بیان نمودند یکی از مهم ترین بخش های برنامه اقتصادی اسلام که می تواند در به وجود آوردن عدالت اجتماعی تأثیر شگرفی بگذارد، اجرای درست حکم «خمس» مخصوصا «خمس ارباح مکاسب» یعنی «سود کسب ها»  می باشد.

ایشان در بررسی حکم خمس ابتدا به تعریف واژگان کلیدی از نظر لغوی و اصطلاحی پرداختند؛ و بیان نمودند خمس پرداخت یک پنجم یا بیست درصد از آن اموالی است که تفصیل و شرایط آن در شرع آمده است. و خمس را از نظر فقهای امامیه بدین مضمون تعریف نمودند: «خمس حق مالی است که برای بنی‌هاشم بالاصاله عوض از زکات ثابت می‌باشد که در آن شروط و تفصیل است.» و منابع متعددی در این باب بیان کردند.

همچنین تعریفی که امام خمینی از خمس ارائه داده اند تا کنون مورد قبول اکثر علما بوده است که به این تعریف اشاره می شود: «خمس آن است که خداوند برای حضرت محمد (اللهم صل علی محمد و آل محمد) و ذریه آن حضرت ـ که خداوند نسل مبارکشان را زیاد کند ـ عوض از زکات که اوساخ دست مردم است و برای اکرام ایشان قرار داده است.»

واژه مکاسب را نیز از نظر لغوی تعریف نموده و در جمع بندی بیان کردند که اَرباح مکاسب به معنای سودها و زیادات معیشت از هر چیزی که برای انسان به دست بیاید می باشد.

در معنای خمس ارباح مکاسب از نظر اصطلاحی نیز تبیین می شود که:

خمس ارباح مکاسب که مهم ترین و عمومی ترین مورد از موارد متعلق خمس است از نظر فقها و علمای امامیّه چنین تعریف شده است: «هر گاه فردی از فواید و منافع انواع کسب ها مانند تجارت، صناعت، زراعت و… اموال و دارایی هایی به دست آورد از خوردنى و غیر آن، اگر با کم کردن مخارج خود و افراد تحت تکفلش در طول یک سال بر حسب آن چه از نظر عرف و شرع به آن احتیاج دارد از آن اموال و دارایی ها به دست آمده، چیزی باقی بماند باید یک پنجم از آن چه باقی مانده است را به عنوان خمس اموالش بپردازد؛ البته باید در مورد مخارج سالش میانه روی را رعایت کرده باشد و اگر در مخارج سالانه اش، اسراف کرده باشد باید خمس مقدار اسراف شده را هم محاسبه کند.» و این تعریف مشهور بلکه مورد اتفاق است.»

موارد خمس از نظر شیعه امامیّه:

علمای شیعه امامیّه هفت نوع از اموال و دارایی ها را متعلق حکم وجوب خمس می دانند: غنایم جنگی، معدن، گنج، جواهری که با غواصی به دست آید، مال حلال مخلوط به حرام، زمینی که کافر ذمی از مسلمان خریداری کند، ارباح مکاسب

موارد خمس از نظر اهل سنت:

اهل سنّت موارد متعلق خمس را  غنایم جنگی، معدن و گنج می دانند در مورد بقیه موارد خمس که شیعه امامیّه قایل به خمس در آن است اهل سنّت خمس در آن را واجب نمی دانند اما هر چهار فرقه اهل سنّت در مال التجاره یا همان سرمایه کسب، میوه ها و حبوبات یک چهلم آن را به عنوان زکات واجب می دانند و در پول نقد اگر به نصاب برسد حنفیه، مالکیه و شافعیه قایل به زکات در آن هستند.

 

 

اثبات حکم وجوب خمس ارباح مکاسب در قرآن:

خداوند متعال برای بیان حکم غنایم در ابتدا به پیامبرش آیه شصت و نه سوره انفال را نازل کرد، شأن نزول آن به مناسبت پیروزی در غزوه بدر و چگونگی تقسیم غنائم جنگی بود.

با نزول آیه اول سوره مبارکه انفال مشاجره و تخاصم مسلمانان خاتمه یافت؛ آن گاه پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) با توجه به اختیار تامی که خداوند به ایشان در مورد انفال داده بود غنایم غزوه بدر را در میان هر سه دسته مجاهدان به طور مساوى تقسیم کرد. به فاصله کمى بعد از تقسیم مساوی غنایم در غزوه بدر توسط پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله و سلم) خداوند آیه چهل و یک سوره انفال را به عنوان حکم نهایی غنیمت ها بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله و سلم) نازل کرد.

خداوند متعال در این آیه شریفه به صراحت حکم وجوب خمس در همه غنیمت ها را بیان کرده است، این آیه به آیه خمس معروف و مشهور شده است.

اثبات حکم وجوب خمس ارباح مکاسب در سنت:

در روایات و احادیث اهل بیت (علیهم السلام) خمس ارباح مکاسب به وضوح وجود دارد که نمونه‌ای اشاره می شود:

« سَمَاعَهَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَنِ الْخُمُسِ فَقَالَ فِی کُلِّ مَا أَفَادَ النَّاسُ مِنْ قَلِیلٍ أَوْ کَثِیرٍ؛ سماعه گفت از حضرت موسى بن جعفر (علیه السلام) پرسیدم که خمس در چه چیزی است؟ پس امام فرموند: در همه آن فایده‏اى که مردم به دست آورند از اندک و یا بسیار.» تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه، ج‏۹،، ص۵۰۲، ح ۱۲۵۸۴٫

اثبات حکم وجوب خمس ارباح مکاسب توسط اجماع:

در مورد حکم وجوب خمس ارباح مکاسب همه علما و فقهای شیعه امامیّه به جز «قدیمین» اتّفاق و اجماع دارند اما بنابر آنچه درمورد حجیت اجماع گفته شد، اجماع فقها در مورد حکم وجوب خمس در ارباح مکاسب، نمی تواند حجت و دلیلی مستقل به موازات قرآن و سنّت باشد چرا که حکم وجوب خمس در ارباح مکاسب در قرآن و سنّت ثابت است و چون مدرک علما در این اجماع، قرآن و سنّت است این اجماع مدرکی محسوب می شود و نمى تواند دلیل مستقلى بر وجوب حکم خمس ارباح مکاسب در کنار دیگر دلیلهای باشد و حد‌اکثر فایده آن تأیید ادله قرآن و سنّت خواهد بود.

اثبات حکم وجوب خمس ارباح مکاسب توسط عقل:

با تتبع و جستجو در کتب علما و فقهای بزرگ می‌توان دریافت که ایشان در مسئله حکم وجوب خمس ارباح مکاسب به حکم عقل استناد نکرده‌اند؛ این عدم استناد علما و فقها به حکم عقل در این مورد می‌تواند برای این باشد که: حکم وجوب خمس ارباح مکاسب به وسیله قرآن و سنّت ثابت است و با وجود دلایل محکم از قرآن و سنّت بر وجوب آن و تأیید این حکم به وسیله اجماع، نیازی به حکم عقل برای اثبات وجوب این حکم، احساس نمی‌شده است.

نتیجه‌گیری:

حکم وجوب خمس ارباح مکاسب در قرآن و سنّت ثابت است و اجماع فقها و علمای امامیّه آن را تأیید می‌کند بنابراین نمی‌توان در حکم وجوب خمس در ارباح مکاسب تردید داشت.

برای دانلود فایل اینجا کلیک کنید.



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *